موبایل رقیب اصلی کتاب در زندگی امروز

کافی است در یک اتوبوس، کافه، صف انتظار یا حتی یک دورهمی خانوادگی چند دقیقه به اطراف نگاه کنیم، تلفن همراه تقریبا در دست همه است اما پیدا کردن کسی که کتابی در دست داشته باشد دشوارتر شده است، صفحه‌ای کوچک که خبر، سرگرمی، ارتباط، خرید، فیلم و هزاران محتوای کوتاه را همزمان پیش روی کاربر قرار می‌دهد.

به گزارش خبرنگار ایرنا، کتاب زمانی یکی از اصلی‌ترین همراهان انسان برای یادگیری، سرگرمی و فاصله گرفتن از روزمرگی بود اما امروز سبک زندگی تغییر کرده و تلفن همراه، شبکه‌های اجتماعی و انبوه محتوای کوتاه سهم بیشتری از وقت و توجه مردم را به خود اختصاص داده‌اند.

با این حال آیا مردم دیگر علاقه‌ای به کتاب ندارند؟ یا شرایط اقتصادی، تغییر سبک زندگی، کاهش تمرکز و هجوم محتوای دیجیتال فرصت و حوصله مطالعه را از آنها گرفته است؟

گویی دنیای بی‌انتها و پرهیاهوی مجازی که ساعت‌های طولانی وقت کاربران را با تصاویر و متن‌های کوتاه به خود مشغول می‌کند، مجال توجه عمیق و تمرکز طولانی بر یک کتاب را از بسیاری گرفته است، دیگر کمتر کسی صبر و حوصله‌ نشستن با یک داستان بلند در این فضای شتاب‌زده را دارد؛ دنیایی که همه چیز را می‌خواهد، آن هم اکنون و در لحظه.

گوشی رقیبی که همیشه در جیب است

یکی از مهم‌ترین رقبای کتاب در زندگی امروز تلفن همراه است، وسیله‌ای که دیگر فقط برای تماس و پیام نیست و تقریبا همه نیازهای رسانه‌ای و سرگرمی انسان را در خود جای داده است.

یک شهروند آبادانی که خود را علاقه‌مند به مطالعه معرفی می‌کند گفت: قبلا وقتی در جایی منتظر می‌ماندم کتاب می‌خواندم اما حالا اولین چیزی که دستم می‌گیرم گوشی است، گاهی یک ساعت در فضای مجازی می‌چرخم بدون اینکه متوجه گذشت زمان شوم.

محسن اعتمادی که معتقد است گوشی به تدریج عادت مطالعه را تحت تاثیر قرار داده است افزود: کتاب خواندن نیاز به تمرکز دارد اما گوشی مدام حواس آدم را پرت می‌کند، پیام، تماس، اعلان و شبکه اجتماعی باعث می‌شود نتوانم مثل گذشته روی کتاب تمرکز کنم.

گرانی، کتاب از سبد خانواده عقب می‌رود

تغییر سبک زندگی تنها دلیل کاهش مطالعه نیست، افزایش هزینه‌های زندگی نیز کتاب را برای بسیاری از خانواده‌ها به یک خرید غیرضروری تبدیل کرده است.

یکی از کتابخوانان آبادانی گفت: من هنوز کتاب دوست دارم، اما قیمت‌ها بالا رفته است، قبلا ممکن بود چند کتاب در ماه بخرم ولی الان گاهی فقط یک کتاب می‌خرم و بعضی کتاب‌ها را هم از خریدن صرف‌نظر می‌کنم.

سیما ریاضی ادامه داد: وقتی هزینه‌های ضروری زندگی بالا می‌رود، کتاب اولین چیزی نیست که خانواده برایش هزینه می‌کند، شاید علاقه وجود داشته باشد اما توان خرید کمتر شده است.

وی بیان کرد: در چنین شرایطی کتاب به تدریج از یک کالای فرهنگی روزمره به کالایی تبدیل می‌شود که خرید آن نیازمند برنامه‌ریزی مالی است.

اگر گرانی تنها عامل کاهش مطالعه بود استفاده بیشتر از کتابخانه‌های عمومی، کتاب‌های الکترونیکی و کتاب‌های صوتی می‌توانست مشکل را تا حد زیادی حل کند، اما بسیاری از علاقه‌مندان به کتاب معتقدند عادت مطالعه باید از خانواده آغاز شود.

منصور قنواتی یک پدر آبادانی نیز با بیان اینکه نباید مطالعه را به اجبار تبدیل کرد، گفت: وقتی کتاب فقط برای امتحان و تکلیف مدرسه باشد بچه فکر می‌کند کتاب یعنی درس و اجبار، باید اجازه داد کودک کتابی را که دوست دارد انتخاب کند.

مدرسه؛ جایی که می‌توانست کتابخوان تربیت کند

مدرسه یکی از مهم‌ترین مکان‌ها برای ایجاد عادت مطالعه است اما بخش زیادی از مطالعه دانش‌آموزان همچنان به کتاب درسی، امتحان، تست و نمره وابسته است.

مینا میرسیوندی یک دانش‌آموز درباره تجربه خود گفت: برای درس خواندن زیاد کتاب می‌خوانیم، اما کمتر پیش می‌آید معلم بگوید یک کتاب غیردرسی بخوانیم و درباره‌اش صحبت کنیم، بیشتر کتاب برای امتحان است.

یکی از والدین نیز می‌گوید: اگر مدرسه کتاب‌های داستان و غیردرسی را جذاب معرفی کند و بچه‌ها درباره آنها حرف بزنند، احتمالا علاقه‌شان بیشتر می‌شود.

سعیده مرادی ادامه داد: کتابخوان کردن نسل آینده، بیش از آنکه به اجبار نیاز داشته باشد، به ایجاد تجربه‌ای لذت‌بخش از مطالعه نیازمند است.

وقت ندارم؛ واقعیت یا نتیجه سبک زندگی جدید؟

وقت ندارم یکی از رایج‌ترین پاسخ‌ها درباره مطالعه نکردن است، اما برخی کتابخوانان معتقدند مسئله فقط کمبود زمان نیست بلکه زمان افراد در میان شبکه‌های اجتماعی و محتوای دیجیتال تکه‌تکه شده است.

یک جوان آبادانی گفت: گاهی می‌گویم وقت ندارم کتاب بخوانم اما اگر حساب کنم می‌بینم روزانه ۲ تا سه ساعت در گوشی هستم مشکل این است که برای کتاب تمرکز ندارم.

صادق موسوی با بیان اینکه کتاب باید دوباره وارد زندگی روزمره مردم شود، افزود: اگر کتاب برای مردم در دسترس، جذاب و متناسب با نیازشان باشد احتمال گرایش آنها به مطالعه بیشتر خواهد شد، در این میان خانواده و مدرسه نقش بسیار مهمی دارند.

یک کارشناس اجتماعی با تاکید بر استفاده از ظرفیت فناوری گفت: نباید با گوشی و فضای مجازی به عنوان دشمن کتاب برخورد کرد، همین ابزارها می‌توانند برای معرفی کتاب، گسترش کتاب‌های الکترونیکی و صوتی و ایجاد ارتباط میان مخاطب و نویسنده مورد استفاده قرار گیرند.

خاطره عبادی که معتقد است برای افزایش مطالعه باید همزمان به مسائل اقتصادی، فرهنگی و آموزشی توجه کرد، افزود: جامعه‌ای که از نظر اقتصادی و روانی تحت فشار است، طبیعی است که بخشی از توان خود را صرف مسائل ضروری زندگی کند، بنابراین ترویج کتابخوانی بدون توجه به شرایط واقعی زندگی مردم نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.

شاید پرسش درست این نباشد که چرا مردم کتاب نمی‌خوانند؟ بلکه باید پرسید: چرا کتاب دیگر در سبک زندگی امروز مردم جایگاه سابق خود را ندارد؟

پاسخ را باید در مجموعه‌ای از عوامل جست‌وجو کرد، از گرانی و فشار اقتصادی گرفته تا گسترش تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی، کاهش تمرکز، خستگی ذهنی، ضعف فرهنگ مطالعه در خانواده، شیوه آموزش و مشکلات صنعت نشر.

کتابخوانی با دستور و اجبار بازنمی‌گردد، زمانی دوباره رونق می‌گیرد که کتاب در دسترس، جذاب، متناسب با نیاز مخاطب و بخشی طبیعی از زندگی روزمره باشد.

در روزگاری که انسان بیش از هر زمان دیگری در معرض اطلاعات قرار دارد شاید بیش از همیشه به فرصتی برای مکث، تمرکز و فکر کردن نیاز داشته باشد، فرصتی که کتاب، با وجود همه رقبای جدیدش، همچنان یکی از بهترین راه‌های فراهم کردن آن است.

یک کارمند آبادانی گفت: بعد از کار خسته‌ام، شاید بتوانم نیم ساعت در شبکه اجتماعی بچرخم، ولی برای خواندن کتاب حوصله و تمرکز بیشتری لازم دارم.

این تجربه‌ها نشان می‌دهد بخشی از مشکل مطالعه، نه نبود زمان، بلکه تغییر شیوه استفاده از زمان است.

جامعه خسته، کتاب کمتر می‌خواند

زندگی امروز برای بسیاری از مردم با دغدغه‌های اقتصادی، کاری و خانوادگی همراه است، در چنین شرایطی، مطالعه عمیق ممکن است در پایان روز به فعالیتی دشوار تبدیل شود.

یکی از شهروندان آبادانی گفت: وقتی آدم تمام روز درگیر کار و مشکلات زندگی است، شب بیشتر دنبال چیزی می‌گردد که ذهنش را درگیر نکند. دیدن یک فیلم کوتاه یا چرخیدن در گوشی راحت‌تر از خواندن یک کتاب جدی است.

مریم جادری با بیان اینکه کتابخوان دیگری اما معتقد است مطالعه می‌تواند دقیقا در همین شرایط نقش آرام‌کننده داشته باشد، افزود: گاهی خودم وقتی خیلی خسته یا عصبی هستم کتاب می‌خوانم، حداقل برای مدتی از اخبار و فضای مجازی فاصله می‌گیرم.

کتاب خوب است؛ اما مخاطب چگونه انتخاب کند؟

هر سال هزاران عنوان کتاب منتشر می‌شود، اما سؤال اینجاست که مخاطب معمولی چگونه باید کتاب مناسب خود را پیدا کند؟

یکی از علاقه‌مندان به کتاب گفت: گاهی وارد کتابفروشی می‌شوم و بین تعداد زیادی کتاب نمی‌دانم کدام را انتخاب کنم، اگر معرفی درست و نقد بیشتری درباره کتاب‌ها وجود داشته باشد احتمال خرید بیشتر می‌شود.

ماهان عوفی افزود: خیلی از کتاب‌ها را از طریق اینستاگرام و فضای مجازی پیدا می‌کنم، اگر معرفی کتاب جذاب باشد، ممکن است واقعا ترغیب شوم آن را بخوانم.

این تجربه نشان می‌دهد فضای مجازی الزاما دشمن کتاب نیست و می‌تواند به ابزاری برای معرفی و ترویج مطالعه تبدیل شود.

نسل امروز در مقایسه با گذشته به حجم بسیار بیشتری از اطلاعات دسترسی دارد، اما افزایش اطلاعات لزوما به معنای افزایش مطالعه عمیق نیست.

یک شهروند جوان آبادانی گفت: روزانه ده‌ها خبر و مطلب می‌بینم، ولی شاید هیچ‌کدام را کامل نخوانم، مطالب کوتاه را سریع رد می‌کنیم و سراغ مطلب بعدی می‌رویم.

شیما حمیدی ادامه داد: کتاب اما مخاطب را مجبور می‌کند مکث کند، چند صفحه را دنبال کند، میان مطالب ارتباط برقرار کند و درباره آنچه خوانده است فکر کند.

از این منظر، کاهش کتابخوانی فقط یک مسئله مربوط به فروش کتاب نیست بلکه می‌تواند نشانه تغییر الگوی مصرف فرهنگی جامعه باشد.

کتابخانه‌ها؛ از قفسه‌های کتاب تا پاتوق فرهنگی

کتابخانه‌های عمومی نیز می‌توانند نقش مهمی در بازگرداندن کتاب به زندگی مردم داشته باشند.

یکی از شهروندان آبادانی پیشنهاد می‌کند: کتابخانه‌ها باید فقط محل امانت گرفتن کتاب نباشند، اگر نشست کتابخوانی، برنامه برای نوجوانان، معرفی کتاب و برنامه‌های فرهنگی داشته باشند، جوان‌ها بیشتر جذب می‌شوند.

احمد قنبری افزود: کتابخانه می‌تواند به یک فضای اجتماعی تبدیل شود، جایی برای مطالعه، گفت‌وگو و ارتباط با دیگر علاقه‌مندان به کتاب.

راه بازگشت کتاب

افزایش مطالعه نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات است، از کاهش هزینه دسترسی به کتاب و تقویت کتابخانه‌های عمومی گرفته تا توجه بیشتر خانواده‌ها و مدارس به مطالعه آزاد.

معرفی حرفه‌ای کتاب، استفاده از ظرفیت شبکه‌های اجتماعی، گسترش کتاب‌های الکترونیکی و صوتی و ایجاد فضاهای جذاب برای مطالعه نیز می‌تواند بخشی از این مسیر باشد.

تحول فرهنگ مطالعه و کتابخوانی در عصر دیجیتال

یک نویسنده کتاب گفت: امروزه فرهنگ مطالعه و کتابخوانی با بروز و ظهور رسانه‌ها و فناوری‌های جدید متحول شده و مدل تجربه و کشف کتاب تغییر شکل داده اما ارزش خواندن همچنان باقی است.

زینب خلفی افزود: اکنون فضای مجازی به‌طور معنادار هم الگوی دسترسی به کتاب را گسترش داده و هم رقابت شدیدی بر سر توجه ایجاد کرده که مطالعه عمیق را تحت فشار گذاشته است.

وی بیان کرد: در ایران اگرچه نشر دیجیتال در حال رشد است، اما سهم کتاب دیجیتال از بازار بسیار پایین گزارش شده آنچنانکه به‌نقل از معاون مرکز ملی فضای مجازی، متوسط نفوذ کتاب دیجیتال در جهان حدود ۱۳ درصد است اما در ایران کمتر از یک درصد عنوان شده که فاصله زیرساختی، حقوقی و فرهنگی در مورد کتابخوانی دیجیتال را نشان می دهد.

این نویسنده کتاب با بیان اینکه از سوی دیگر، گزارش‌های تحلیلی داخلی درباره کتابخوانی در دنیای دیجیتال بر این نکته تاکید می‌کنند که جذابیت کتاب برای نسل جوان در صورتی حفظ می‌شود که تجربه خواندن با ابزارهای دیجیتال و روایت اجتماعی پیوند بخورد افزود: در مجموع اثر فضای مجازی قابل‌ توجه و دوگانه است، دسترس‌پذیری و مشارکت را افزایش داده، اما در نبود زیرساخت‌ها و سیاست‌های مکمل، عمیق‌خوانی و شرایط اقتصادی، نشر سنتی را تحت فشار گذاشته است.

هفت کتابخانه در آبادان

رییس اداره کتابخانه‌های عمومی شهرستان آبادان از وجود هفت کتابخانه با ۱۲۰ هزار جلد کتاب در این شهرستان خبر داد و گفت: هم‌اکنون ۱۰ هزار عضو فعال در کتابخانه‌های عمومی آبادان عضویت دارند که ۶۰ درصد آنان را بانوان و ۴۰ درصد را مردان تشکیل می‌دهند.

احمد ربیعی اظهار کرد: بیشترین کتاب‌های امانت‌گرفته شده در کتابخانه‌های آبادان به ترتیب مربوط به حوزه‌های کودک، ادبیات و کمک‌درسی است.

وی با اشاره به استقبال چشمگیر از بخش کودک افزود: توجه ویژه به این بخش، نویدبخش آینده‌ای روشن برای تربیت نسلی کتابخوان در سال‌های آینده است.

رییس اداره کتابخانه‌های عمومی آبادان با بیان اینکه ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی همواره در دستور کار این نهاد قرار دارد، اظهار کرد: پارسال ۳۷۲ برنامه فرهنگی با محوریت ترویج کتاب و کتابخوانی شامل شب شعر، قصه‌گویی، مسابقه کتابخوانی، معرفی کتاب و معرفی مشاهیر کشور در این شهرستان برگزار شده است.

ربیعی افزود: خانم معصومه خاکی‌زاده به عنوان پژوهشگر برتر کشوری در اجرای طرح خیرآب شد که این موفقیت نشان‌دهنده توانمندی بالای پژوهشگران آبادانی در عرصه ترویج فرهنگ مطالعه و کتابخوانی است.

بر این اساس کاهش مطالعه را نمی‌توان تنها ناشی از بی‌علاقگی مردم به کتاب دانست؛ بلکه گرانی، فشارهای زندگی، تغییر سبک زندگی و گسترش محتوای دیجیتال نیز در آن نقش دارند. با این حال، استفاده از ظرفیت فناوری، تقویت کتابخانه‌ها و توجه خانواده و مدرسه می‌تواند به بازگشت کتاب به زندگی روزمره مردم کمک کند.